Kerk en onderwijs in Wagenborgen

De Nederlands Hervormde Kerk waar in 1885 meester Magendans nog voorganger was. Links in het midden de cafénoerderij van Schuur en nadien van Piet Oosting.

De diep ingezonkenheid van de vaderlandse Nederlandse Hervormde Kerk - na de reformatie "een planting Gods" genoemd - ontkwam ook niet aan het Groningse platteland. De theologische faculteit van de Universiteit Groningen was van een vrijzinnig
signatuur. Hoogleraren als Hofstede de Grooth en Parreaux e.a. weken af van de dogmatische leerstellingen van de reformatie. De vrijzinnige leer vond weerklank in de harten en zielen van de nuchtere Groninger hervormden. Met de komst van de kunstmest werd het Godsvertrouwen geleidelijk aan minder sterk. De natuur-elementen werden min of meer op zij geschoven door de toen nog primitieve technieken van de wetenschap.
Vanaf 1600 wordt de geschiedenis van het onderwijs in Wagenborgen beschreven. Dit onderwijs was onderdeel van de kerk. Schoolmeesters werden benoemd door de Nederlands Hervormde Kerk. Ze waren vaak ook voorzanger en kerkeraadslidlkerkvoogd.
Zij waren met de predikant vaak de weinigen die konden schrijven. Vele meesters waren daarom scribae.
In Wagenborgen was het onderwijs tot k1850 een zaak van de Hervormde Kerk. In 1887 ging de openbare school over in handen van de burgerlijke gemeente Termunten. De school stond destijds op de plaats waar nu het parkeerterrein is gesitueerd aan de Hoofdweg (voorheen garage Dallinga).
Openbaar Onderwijs betekende in de vorige eeuw nog het orthodoxe stramien van het morgengebed, psalmversje leren en lezen uit de Bijbel.

Periode Van der Pers

Het centrum van het dorp, met daarnaast de meesterswoning. Rechts het pand van bakker Lammert Boer en later Oosting.

Van 1846- l879 was in Wagenborgen Everwinus van der Pers Hervormd predikant. Een moderne dominee, leerling van de evangelische hoogleraar Hofstede de Grooth, voordien predikant te Ulrum. Vaak wordt vermeld dat Van der Pers een vrijzinnig
man was, die - zoals ds. Timmer bij het 50-jarig jubileum van de Gereformeerde Kerk memoreerde - "zijn veestapel meer was toegewijd dan zijn geestelijke kudde". Van der Pers was echter een evangelisch getinte predikant die zijn theologische opleiding volgde bij de colleges van Hofdstede de Grooth e.a. Wel is waar dat deze stroming later, ca. 1890, overging naar de moderne richting en derhalve vrijzinnig was.
De onderwijzer - ook wel koster genoemd, omdat hij ook allerlei aktiviteiten bij de kerkelijke gemeente verrichtte - werd door de kerkeraad aangesteld. Vaak was hij tevens organist en voorlezer van bijbelgedeelten tijdens de zondagse eredienst.
Naast de lessen in lezen, rekenen en schrijven, werd ook bijbelonderricht gegeven en de Psalmen geleerd te zingen.
Sinds ca. 1600 is er een dergelijke school in Wagenborgen aanwezig, waarvan de leerlingen vaak ongeregeld op school verschenen, vooral in de periode van landarbeidwerkzaamheden. Schoolplicht was er niet en niet iedere ouder vond het nodig dat hun kinderen geregeld onderwijs genoten.

In 1827 is een nieuwe openbare karspelschool gebouwd. In 1883 ging deze school over in handen van het burgerlijk bestuur. In dat jaar werd ook de nog in gebruik zijnde Nederlandse Hervormde Kerk gesticht.
De kwaliteit van het onderwijs zal destijds wel niet op hoog niveau zijn geweest. Rond de stichting van de christelijke nationale school was meester Angerman hoofd der school. Oude overleveringen verhalen dat zijn lesgeven niet bijzonder verheffend was. Ook was zijn levenswandel van dien aard dat velen hiertegen overwegende bezwaren hadden.

De funktie van schoolmeester was verbonden met het kerkewerk. Het salaris was vaak ontoereikend en werd zodoende uit de kerkelijke kas aangevuld.
In 1806 kwam de schoolwet Van der Palm tot stand.
In 1857 werd alleen subsidie verleend aan openbare scholen, waardoor de schoolstrijd in onze streek oplaaide. In 1889 komt er rijkssubsidie voor bijzondere scholen en onderwijsopleidingen.
In 1901 komt de leerplichtwet tot stand en eindelijk wordt in 1920 de Lager Onderwijswet ingevoerd met de gelijkstelling van Openbaar en Bijzonder (christelijk) onderwijs. In deze wet komen uniforme voorschriften voor de bouw en inrichting van
schoolgebouwen. In 1920 kwam ook een nieuwe "School met den Bijbel" in Wagenborgen, gefinancieerd door de burgerlijke overheid.